زبان و ادبیات

هر آنچه مربوط به زبان و ادبیات است. بویژه زبانهای فارسی، فرانسوی، ایتالیایی، انگلیسی و اسپانیولی

صرف فعل در زبان فارسی(جلسه ی یازدهم)- تقسیم بندی افعال بر اساس وزن آنها

دكتر عبدالرحيم همايونفرخ افعال فارسي را بر اساس وزن اينگونه دسته بندي كرده است:

 

"اوزان یا ابواب افعال فارسی و آن هفتاد و شش وزن است و مقصود از وزن مطابقت حدود حروف و حرکات آنهاست و اینها سوای افعال مرکب باحروف « مزیدُفیه » هستند


روی ادامه ی مطلب کلیک کنید


ادامه مطلب
+ نوشته شده در  پنجشنبه 6 مهر1391ساعت 9:6 بعد از ظهر  توسط فرخ صادقی  | 

آموزش صرف فعل در زبان فارسی (بخش دهم)، ساختمان فعل

ساختمان فعل

 

افعال فارسي از نطر ساختمان در يكي از اين دسته­ها جاي­ مي­گيرند.

1- افعال ساده (بسيط) مانند :رفتن، آشفتن، خروشيدن

2- افعال پيشوندي مانند « برآمدن، فروهشتن، درافتادن.

3- افعال مركب مانند كمك كردن، حسرت خوردن، تصميم گرفتن، تشكيل داد­­ن

4- افعال پيشوندي-مركب مانند : سر در آوردن، تن دردادن

5- عبارت­هاي فعلي مانند : سر از پاي نشناختن، از عهده ي كاري بر آمدن، به خشم آمدن

6- افعال ناگذر يك شخصه (يا افعال مركب ضميري) مانند :خوش آمدن، گريه گرفتن

 

فعل ساده (بسيط)

 

" فعل­هاي ساده فعل­هايي­اند كه بن مضارع آنها يك تكواژ است .مانند : آفريدن، آلودن، افتادن، بافتن، بودن، پوشيدن، دانستن، شدن ... "

( ص 23)

 

"فعل بسيط آن است كه از يك جزء تشكيل شده باشد .مانند :رفتن، آمدن، كردن، ديدن.

فعل غير­بسيط آن است كه از دو يا چند جزء بوجود آمده باشد مانند :وارفتن و فريب دادن."

(6  ، ص 413)

           

            فعل پيشوندي

 

فعلي است كه از يك پيشوند پيش از يك فعل ساده همچون "كردن، شدن، زدن، دادن، خوردن و... ساخته شده باشد .دقت كنيد كه پيشوند فعل جدا از اجزاي پيشين فعل است .

 

" مهمترين پيشوند­هايي كه فعل و مصدر پيشوندي مي­سازند عبارتند از :

بر، در، فرو، فرا، باز، وا، ور

بر :  برداشتن، برگشتن، برچيدن

در : درافتادن، درآميختن، درگذشتن

فرو : فرورفتن، فرونشاندن، فروخوردن

فرود :فرودآمدن، فرودآوردن

فرا :فراگرفتن، فرارسيدن، فراخواندن

باز : بازداشتن، بازآوردن، بازگشتن

وا :وارفتن، واخوردن، واداشتن

ور :وررفتن، ورآمدن "

(1     ،ص 24)

 

و سه تای دیگر :

سر : سرپیچیدن، سرآمدن

پس : پس افتادن، پس دادن

پرا : پرا گرفتن

 

فعل مركب

 

اگر پيش از فعل ساده يك كلمه­ي ديگري بيايد ،كلمه­ي حاصل يك  فعل مركب است. مانند : كوشش كردن

 

به آن كلمه­ي مصروف فعليار يا فعل ياور و به آن فعل همكرد اطلاق ميشود.

 

فعل پيشوندي-مركب

 

اگر پيش از فعل پيشوندي يك كلمه­ي ديگري بيايد، كلمه­ي حاصل يك  فعل مركب است مانند : دم دركشيدن، سر درآوردن، تن دردادن، سر باززدن

 

 عبارت­هاي فعلي

 

"عبارت فعلي به دسته­اي از كلمات اطلاق مي­شود كه از مجموع آن­ها معني فعل واحدي حاصل مي­شود و غالباً معادل با مفهوم يك فعل ساده يا يك فعل مركب است .عبار­هاي فعلي بيش از يك كلمه است ...مانند از پاي­ درآمدن ...

برپا كردن، به كار گرفتن، از چشم افتادن، از سر گرفتن، به سر بردن، به پايان آمدن ."

 (1 ،ص 29)

 

            افعال ناگذر يك  شخصه  (يا فعل­هاي مركب ضميري)

 

در زبان محاوره فارسي افعالي وجود دارند كه صرف آنها با افعال ديگر متفاوت بوده و به جزء اول آنها يك ضمير متصل افزوده مي­شود و فعل آن تنها در حالت سوم شخص مفرد صرف ميشود. اين افعال عبارتند از:

 

خوش آمدن، حيف آمدن، سرد بودن، گرم بودن، تشنه بودن، بد آمدن، غصه شدن، خنده گرفتن، گريه گرفتن، درد گرفتن، خواب بردن، خواب آمدن، خشك زدن، دل خواستن، لج گرفتن، دير شدن، باور شدن، زور آمدن.


و چند فعل که ساختمان آنها مشخص نیست یا اطمینانی از ساختمان آنها وجود ندارد. :

 

برگاشتن، برماسیدن، برمالیدن، پراشیدن، درنوشتن، فراخیدن، فراهختن، فراهیختن، واژیدن، واستدن، والمیدن، فراهنجیدن

 

لازم است بدانيد تمام افعال غيرساده كه درگروه­هاي 2 تا 6 قرار مي­گيرند، به يكي از افعال ساده يا بسيط ختم مي­شوند . پس اگر به دنبال صرف فعل غيربسيطي هستيد كه اين نرم­افزار آن را پشتيباني نمي­كند تنها كافيست كلمه­ي آخر آن را كه لاجرم يك فعل بسيط است توسط اين نرم­افزار صرف­ نموده و سپس كلمات قبلي را به پشت آن اضافه كنيد.

براي نمونه : صرف فعل كمك كردن :چون فعل كمك كردن يك فعل مركب است و اين نرم­افزار، افعال مركب را پشتيباني نمي كند (مگر چند فعل را براي نمونه)، ناگزير بخش آخر آن يعني كردن را صرف نموده، «كمك» را به ابتداي آن مي­افزاييم.

 صرف فعل كردن در گذشته­ي ساده :{كردم، كردي، كرد، كرديم، كرديد، كردند}

صرف فعل كمك كردن در گذشته ي ساده :{ كمك كردم، كمك كردي، كمك كرد، كمك كرديم، كمك كرديد، كمك كردند}

+ نوشته شده در  پنجشنبه 23 شهریور1391ساعت 2:50 بعد از ظهر  توسط فرخ صادقی  | 

آموزش صرف فعل در زبان فارسی (بخش نهم)، شناسه

 

            شناسه

 

"مفهوم شخص ( يعني اول شخص يا گوينده يا متكلم، دوم شخص يا شنونده يا مخاطب و سوم شخص يا ديگر شخص يا غايب ) و نيز مفهوم اِفراد يا جمع را اجزايي مشخص مي­كنند كه آنها را شناسه مي­نامند"

(1 ، ص  22)

 

شناسه­هاي مضارع

جمع

مفرد

 

يم

م

اول شخص

يد

ي

دوم شخص

ند

د

سوم شخص

 

شناسه ­هاي ماضي




جمع

مفرد

 




يم

م

اول شخص




يد

ي

دوم شخص




ند

( است )

سوم شخص

 

+ نوشته شده در  پنجشنبه 23 شهریور1391ساعت 2:48 بعد از ظهر  توسط فرخ صادقی  | 

آموزش صرف فعل در زبان فارسی (بخش هشتم) ، اجزای پیشین فعل

 

            اجزاي پيشين فعل

 "غير از ساده­ترين ساخت­هاي فعل، بقيه­ي ساخت­ها علاوه بر بن و شناسه* با اجزايي ساخته مي­شود كه آن را جزء پيشين فعل مي­­­­ناميم.

اجزاي پيشين فعل عبارتند از مي، ب، ن، (م) در فعل نهي."

(1  ،ص  23)

 *  (و همچنين افعال كمكي و بخش­هاي غير مصروف (فعليار يا همكرد، فعل­هاي كمكي و شبه معين) در افعال مركب، عبارت­هاي فعلي، افعال ناگذر يك شخصه و افعال پيشوندي- مركب و همچنين پيشوندهاي افعال)

 

در دستور زبان فارسي (پنج استاد)  «همي»  نيز بعنوان يكي از اجزاي پيشين فعل آورده  شده است كه البته مربوط به صرف فعل تاريخي مي­شود و در زبان امروز ديگر كاربرد ندارد.

 

نكته­ي شايان ذكر ديگر اين است كه نبايد اجراي پيشين فعل را پيشوند­هاي فعل­هاي پيشوندي و پيشوندي – مركب يكي دانست.

+ نوشته شده در  پنجشنبه 9 شهریور1391ساعت 11:24 بعد از ظهر  توسط فرخ صادقی  | 

آموزش صرف فعل در زبان فارسی (بخش هفتم)، مفهوم صرف فعل

 

            صرف فعل

 

" نوشتم، نوشتي، نوشت، نوشتيم، نوشتيد، نوشتند.

 

وقتي كه صورت­هاي فعل را به ترتيب بالا، يعني اول شخص مفرد، دوم شخص مفرد، سوم شخص مفرد، اول شخص جمع، دوم شخص جمع و سوم شخص جمع بر زبان مي­آوريم يا مي­نويسيم، مي­گوييم آن را صرف كرده­ايم "

( 1 ، 13)

 

"شمردن صيغه­هاي فعل را صرف آن گويند.اينك مثال براي صرف فعل مضارع اخباري : "

 

 

سوم شخص

دوم شخص

اول شخص

 

میرود

میروی

میروم

مفرد :

میروند

میروید

ميرویم

جمع :

 

(6 ، ص 378)

+ نوشته شده در  پنجشنبه 9 شهریور1391ساعت 11:23 بعد از ظهر  توسط فرخ صادقی  | 

صرف فعل فارسی (بخش ششم)، صیغه یا ریخت

 

            صيغه يا ريخت

 

" چنان كه گفتيم فعل صرف مي­شود، يعني براي آنكه بر زمان­هاي مختلف و شخص­هاي مختلف دلالت كند ، صورت­هاي گوناگون مي­پذيرد . از آنجا كه سه شخص وجود دارد (اول شخص، دوم شخص، سوم شخص) و هر شخصي ممكن است مفرد يا جمع باشد، هر فعلي شش صورت پيدا مي­كند. صورت­هاي گوناگون فعل كه زمان و شخص و مفرد يا جمع بودن را مي­رساند ساخت يا صيغه ناميده مي­شود.

 

مثلا هر يك از اين صورت­ها يك ساخت يا يك صيغه است.

 

نوشتم، نوشتي، نوشت، نوشتيم، نوشتيد، نوشتند. "

(1 ،صص  12 و 13)

 

صيغه يا ريخت در كتاب دستور زبان فارسي (5 استاد) اينگونه تعريف شده است:

 

"صيغه كلمه­اي است تازي به معني "ريخت" يا "ريخت شده " و اين نام به هر يك از مشتقات فعل اطلاق مي­شود و گويند : صيغه­ي ماضي مفرد، صيغه­ي مضارع، صيغه­ي فاعل، صيغه­ي امر و غيره "

(10 ،  ص 117)

 

"صيغه يا ساخت فعل صورتي از كلمه است كه از روي آن شخص و زمان فعل را مي­توان دريافت"

(3 ، ص 22)

+ نوشته شده در  جمعه 3 شهریور1391ساعت 9:30 بعد از ظهر  توسط فرخ صادقی  | 

صرف فعل فارسی (بخش پنجم)، صفت مفعولی

 

            صفت مفعولي

 

صفت مفعولي از افزودن " ه " به  بن ماضي ساخته مي­شود

 

                                    بن ماضي + " ه "

 

براي نمونه صفت مفعولي از فعل "رفتن" مي­شود "رفته " .

+ نوشته شده در  جمعه 3 شهریور1391ساعت 9:28 بعد از ظهر  توسط فرخ صادقی  | 

آموزش صرف فعل در زبان فارسی (جلسه ی چهارم) : بن مضارع

 

            بن مضارع

 

" تكواژ بن :بن آن بخش از فعل است كه در هر شش ساخت آن مشترك است، هر فعل دو بن دارد : ماضي و مضارع.

...

بن مضارع  اينگونه ساخته مي­شود : فعل امر مفرد با حذف « ب »  مثال :بنويس = نويس .

(9  ، ص 34 )

 

 

بن مضارع هر فعلي مساويست با فعل امر بدون جزء پيشين   « ب »  .

(1  ،ص 21)

 

براي ساخت بن مضارع افعال زبان فارسي از جدول زير استفاده ميكنيم :

 

مثال

بن مضارع

حروف پاياني

شماره­ي گروه

نال /ناليد

نال + يد + ن

پس از حذف "يدن"، باقي­مانده بن مضارع است

يدن

1

خور / خورد

خور +د +ن

پس از حذف "دن" باقي­مانده بن مضارع است

دن

2

آرا / آراست

آرا+ ست +ن

پس از حذف "ستن" باقي­مانده بن مضارع است

ستن

3

افت / افتاد

افت +اد +ن

پس از حذف "ادن" باقي­مانده بن مضارع است

ادن

4

ساز / ساخت

ساخ+ت+ن

ن" حذف و "خ" تبديل به "ز" مي­شود

ختن

5

آزما / آزمود

آزمو+د +ن

ن" حذف و "و" تبديل به "آ" مي­شود

ودن

6

كار / كاشت

كاش+ت+ن

پس از حذف "تن، "ش" تبديل به "ر" مي­شود

شتن

7

تاب / تافت

تاف+ت+ن

پس از حذف "تن"، "ف" تبديل به "ب" مي­شود

فتن

8

 

برخي از افعال از قاعده­ي فوق پيروي نمي­كنند .آقايان انوري و گيوي در كتاب فوق الذكر به اصلي­ترين اين افعال اشاره كرده­اند.البته شما براي اينكه بن­هاي افعال را پيدا كنيد، تنها كافيست آن فعل را تايپ كرده و روي دكمه­ي اينتر كليك كنيد .اما در هر صورت آن افعال اينجا هم ذكر مي­شوند :

 

استثناهاي گروه اول :آفريدن، گُزيدن، شنيدن، ديدن، چيدن و شايد چند فعل ديگر

استثناهاي گروه دوم : آزردن، آمدن، بردن، درودن، زدن، شدن، كردن، مردن و شايد چند فعل ديگر

استثناهاي گروه سوم : بستن، پيوستن، خاستن، شكستن، نگريستن، گسستن، نشستن و شايد چند فعل ديگر

استثناهاي گروه چهارم : دادن، گشادن، زادن و شايد چند فعل ديگر

استثناهاي گروه پنجم :شناختن، فروختن، گسيختن، پختن و شايد چند فعل ديگر

استثناهاي گروه ششم :بودن و شايد چند فعل ديگر

استثناهاي گروه هفتم :رِشتن، گشتن، نوشتن، افراشتن و شايد چند فعل ديگر

استثناهاي گروه هشتم :بافتن، شكافتن، شكفتن، آشفتن، رُفتن، رَفتن، سفتن، گرفتن، گفتن، نهفتن و شايد چند فعل ديگر

 

+ نوشته شده در  شنبه 28 مرداد1391ساعت 2:10 قبل از ظهر  توسط فرخ صادقی  | 

آموزش صرف فعل در زبان فارسی (جلسه ی سوم) : بن ماضی

 

            بن ماضي

 

" تكواژ بن :بن آن بخش از فعل است كه در هر شش ساخت آن مشترك است، هر فعل دو بن دارد : ماضي و مضارع.

...

بن ماضي اينگونه ساخته مي­شود : مصدر فعل بدون علامت مصدري ( ن )

مثال :ديدن  = ديد "

(9 ، ص 34 )

 

 

" بن ماضي هر فعلي مساوي است با مصدر بدون « ن »  "

( 1،ص  21)

+ نوشته شده در  شنبه 28 مرداد1391ساعت 2:8 قبل از ظهر  توسط فرخ صادقی  | 

آموزش صرف فعل در زبان فارسی(جلسه ی دوم) : مصدر

شاید گمان کنید که صرف فعل در زبان فارسی خیلی آسونه و چون ماها همه فارسی بلدیم و یا اینکه کتاب های موجود در این رابطه رو خوندیم، پس دیگه با موضوع و فعل و صرف کاملا آشنایی داریم.

بنده هم تا همین یک سال و اندی پیش اینطور فکر می کردم. اما از روزی که شروع کردم به ساخت نرم افزار صرف فعل فارسی، متوجه شدم که بخش بسیار زیادی از این موضوع رو در هیچ یک از کتاب ها و سایت هایی که بهش پرداختن وجود نداره.و من مجبور شدم برای اینکه بخش کتابچه ی این نرم افزار رو کامل کنم، علاوه بر اینکه کلی اطلاعات پراکنده از کتابهای مختلف جمع آوری میکنم، مطالب زیادی رو هم خودم بهش اضافه کنم.در حدود سی، چهل پست رو در این وبلاگ به موض.ع صرف فعل اختصاص خواهم داد که همون مطالبی هستن که اونجا جمع آوری کردم.اگر این مطالب رو دنال کنید، خواهید دید که خیلی چیزها هست که ما نمی دونیم...

و این هم بخش دوم :

            مصدر

 

" وقتي كه بن ماضي فعل با پسوند " ن " تركيب شود، مفهوم اصلي فعل را بي آنكه مفهوم­هاي زمان و شخص و شمار را در بر­داشته باشد – مي­رساند، مانند :

خورد + ن = خوردن

در "خوردن" نه مفهوم زمان هست، نه شخص و نه مفرد و جمع. خوردن و كلمه­هاي مانند آن را مصدر مي­ناميم. "

(1  ،ص 23)

 

"مصدر كاري است كه از كسي يا چيزي سر زند، ولي زمان نداشته باشد ...

به شرط آنكه اگر نون (ن) را از آخر آن بردارند، دلالت بر فعل گذشته كند *

مانند زدن، گفتن، شنيدن..."

(8  ، ص 72)

 

* كه منظور همان بن ماضي است.

منابع رو در پایان بحث خواهم گفت...

+ نوشته شده در  شنبه 28 مرداد1391ساعت 2:6 قبل از ظهر  توسط فرخ صادقی  | 

صرف فعل در زبان فارسی (1)،فعل و مفهوم آن

تلاش برای ساخت نرم افزار صرف فعل فارسی (که تا چند روز بعد ساختش تمام میشه) باعث شد که بنده یک تسلط نسبی روی افعال فارسی پیدا کنم.از این رو تصمیم گرفتم که مجموعه مطالب رو در این زمینه روی وبلاگ منتشر کنم تا هم برای فارسی-زبانان و هم غیر فارسی-زبانان مفید باشه و به آنها کمک کنه تا هر چه بیشتر با صرف فعل در زبان فارسی آشنا بشن. و اما در جلسه ی اول فعل و مفهوم آن  در ادامه ی مطلب




ادامه مطلب
+ نوشته شده در  پنجشنبه 22 تیر1391ساعت 11:40 قبل از ظهر  توسط فرخ صادقی  |